Складанка “Народная інструментальная музыка Беларусі” (частка 1)

Свет пабачыла складанка архіўных аўдыязапісаў Іны Дзмітрыеўны Назінай, у якой прадстаўлены шэраг пластоў беларускай народнай інструментальнай музыкі. У гэтым допісе распавядаем пра само выданне і яго стваральніцу, а таксама публікуем частку аўдыязапісаў складанкі.

Складанка “Народная інструментальная музыка Беларусі” (частка 1) - прома-вокладка

Што ўяўляе сабой гэтае выданне?

Складанка “Народная інструментальная музыка Беларусі (палявыя запісы І.Дз. Назінай)” ― гэта, з аднаго боку, рэпрэзентацыйны набор запісаў інструментальнай музыкі, зробленых Інай Дзмітрыеўнай Назінай ад аўтэнтычных носьбітаў на працягу яе даследчыцкай кар’еры. З другога боку, гэта змястоўны тэкст (Уводзіны), у якім аўтарка раскрывае асаблівасці тых пластоў і аспектаў інструментальнай музыкі, якія яна вывучала.

Складанка выпускаецца як дыск і як вэб-публікацыя. Гукавая частка ўключае 54 запісы найгрышаў. Буклет дыска мае 35 старонак і змяшчае ўвесь тэкст Уводзінаў, каментары да аўдыятрэкаў і набор фотаздымкаў народных музыкаў.

Складанка “Народная інструментальная музыка Беларусі” (частка 1) - вокладка складанкі ў варыянце дыскавага выдання
Вокладка складанкі ў варыянце дыскавага выдання

Выданне будзе карысным для кампазітараў і музыкаў, даследчыкаў музыкі і этнічнай культуры ўвогуле; аматараў беларускай культуры, а зрэшты і для тых, хто пра яе нічога ня ведае. 

Дыск можна купіць у г. Менску ў “Этнакраме “Рагна” і ў краме “Акадэмкніга” (пр-т. Незалежнасці, 72). (Калі ласка, удакладняйце ў крамах наяўнасць асобнікаў!)

У стварэнні выдання дапамагалі сябры Вольнага архіву і этнаграфічнага клубу “Кола”.

Постаць аўтаркі выдання

Іна Дзмітрыеўна Назіна ― адна з ключавых даследчыкаў народнай інструментальнай музыкі беларусаў; а на акадэмічным узроўні ― амаль адзіны такі даследчык. Доктар мастацтвазнаўства, прафесар, працавала ў Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі і ў Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі. Запісвала музыку ад аўтэнтычных выканаўцаў у перыяд з 1971 па 2008 г. Аўтарка шэрагу манаграфіяў у тэматыцы музычна-інструментальнай культуры, нотных зборнікаў з даследаваннямі, сцэнароў да шэрагу дакументальных і навукова-папулярных фільмаў; навуковая рэдактарка аўдыявыданняў; арганізатарка выставаў народных інструментаў.

Іна Дзмітрыеўна Назіна - доктар мастацтвазнаўства, прафесар. Даследчыца народнай інструментальнай музыкі беларусаў.
Іна Дзмітрыеўна Назіна

Частка 1 – Найгрышы на архаічных інструментах

Ніжэй прыводзім аўдыязапісы першай часткі складанкі, якая рэпрэзентуе самы архаічны складнік архіву І.Дз. Назінай. Гэта найгрышы на даўнейшых інструментах ― пішчык, парныя дудкі, ражок, свісцёл, ― а таксама найгрышы на скрыпцы, якія дэманструюць архаічны тып музыкі.

Звяртаем вашую ўвагу, што палявыя запісы І.Дз. Назінай адпавядаюць стану народнай інструментальнай музычнай культуры ў 1970…2000-х ― з характэрным для яго захаваным наборам інструментаў, тыпамі твораў, канкрэтным рэпертуарам, тэхнікамі грання. Адпаведна, уласны архіў даследчыцы не ўключае запісаў больш старажытных і калісьці распаўсюджаных на Беларусі інструментаў, такіх як дуда ці колавая ліра. Затое ў ім ёсць запісы іншых архаічных інструментаў, публікацыяў пра якія практычна няма.

І.Дз. Назіна з народнымі музыкамі ў 1974 г.
І.Дз. Назіна з народнымі музыкамі ў 1974 г.

Закранаючы архаічны пласт інструментальнай музыкі, ва Ўводзінах да складанкі І.Дз. Назіна піша наступнае:

“[…] У 1970 ― 1990-я гг. мной на тэрыторыі Беларусі былі выяўлены дагэтуль “незнаёмыя” інструменты: яўна старажытныя па сваім паходжанні пышчык (Драгічынскі р. Брэсцкай вобл., […]), язычковы ражок (Чэрвеньскі р. Мінскай вобл.), парныя дудкі (Чэрыкаўскі і Мсціслаўскі р-ны Магілёўскай вобл.) і разнавіднасці гармоніка ― педалёўка, італьянка, паўбаян, губны гармонік акордавай настройкі (Шчучынскі і Карэліцкі р-ны Гродзенскай вобл.). Так былі пашыраныя веды аб саставе народнага музычнага інструментарыя Беларусі, а разам з тым і аб музыцы, якая на ім узнаўлялася. […]

[…] Народна-інструментальная музыка, якой мы зафіксавалі яе ў апошняй траціне XX ст., уключае гукапераймальныя, песенныя і танцавальна-маршавыя найгрышы.

Гукаперайманні належаць да найбольш старажытных і сведчаць пра іх прыродныя і бытавыя вытокі. Па сцвярджэнні скрыпача і дудкара М.П. Капейкі з Асіповіцкага р. Магілёўскай вобл., “му́зыка, як і музычныя інструменты, бярэцца з Прыроды, з жыцця Чалавека, а жыццё Чалавека ўваходзіць у Прыроду”. Па ягоным разуменні, Прырода з’яўляецца ўніверсальнай параджальнай сістэмай, пацвярджэнне чаму знаходзіцца ва ўсіх асноватворных класах народна-інструментальнай музыкі ― не толькі ў гукапераймальным, але і ў песенным і танцавальна-маршавым.

Першы з іх адлюстроўвае самыя разнастайныя гукавыя з’явы ― прыродныя, чалавечыя і бытавыя. Гэта пацвярджае былічка “Цялушачка” (№ 8), у якой структурна неразвітыя гукаімітацыі служаць ілюстрацыяй аповеду. Але з часам, як паказваюць фоназапісы той жа былічкі, моўны тэкст і інструментальныя гукаперайманні пачалі выконвацца паасобку. І нарэшце, кароткія гукаімітацыі саступаюць месца самастойным развітым гукапераймальным найгрышам пад той жа назвай, якія існуюць у розных выканальніцкіх рэдакцыях. […]”

Каментары І.Дз. Назінай да аўдыязапісаў часткі 1

1) Літо (жніво)

Фрагмент песні і найгрыш зап. у 1978 г. ад пастуха Івана Пятровіча Піцухі (1905 г.н.) з в. Сіманавічы Драгічынскага р. Брэсцкай вобл. Найгрыш узнаўляўся на пы́шчыку, зробленым ім са спелай жытняй саломіны, на якой былі нарэзаны язычок і галаснікі (ігравыя адтуліны). Інструмент на вольным паветры гучаў моцна, пранізліва і гугнява, разлягаўся па ўсім наваколлі. Са слоў самога пастуха-музыканта, найгрыш адрасаваўся духам нівы, заклінаючы іх забяспечыць плоднасць зямлі і дастатак людзям.

2) Барынька

Бурлівы танцавальны найгрыш. Зап. ад таго ж выканаўцы. У найгрышы шматразова па-рознаму абыгрываецца адзін і той жа меладыйны зварот (маціў). Пастух адзначаў, што падчас доўгага знаходжання ў полі гэты найгрыш падымае настрой не толькі яму, але і жывёле.

3) Сам по собі

Імправізацыйны найгрыш на свісцёле (свісцёл ― драўляная флейтавая дудка), які І.П. Піцуха ўздумаў сам по собі.

Злева: на парных дудках грае Герасім Мікітавіч Мазікаў (Магілёўская вобл., Чэрыкаўскі р., в. Лясань). Справа: пішчык (на Палессі “пышчык”), зроблены І.П. Піцухам (Берасцейская вобл., Драгічынскі р., в. Сіманавічы).
Злева: на парных дудках грае Герасім Мікітавіч Мазікаў (Магілёўская вобл., Чэрыкаўскі р., в. Лясань). Справа: пішчык (на Палессі “пышчык”), зроблены І.П. Піцухам (Берасцейская вобл., Драгічынскі р., в. Сіманавічы).

4) Ой, пры лужку, пры лужку

Інструментальная версія аднайменнай рэкруцкай песні, песні старага рэжыму, якая ўзнаўлялася на парных дудках. Зап. у 1973 г. ад І.А. Мураўёва (1895 г.н.), жыхара в. Ластрыгіна Мсціслаўскага р. Магілёўскай вобл. Парнёўкі, існаванне якіх на Магілёўшчыне было ўпершыню зафіксавана мной у 1970-я гады, сустракаліся ўжо зрэдку. Найгрыш выкладаецца двухгалоса: уверсе гучыць мелодыя, якая час ад часу аздабляецца мелізматыкай, а ўнізе яна падвойваецца пераважна ў тэрцыю, што ўзмацняе песенны пачатак.

5) Камарыцкая

Зап. таксама ад І.А. Мураўёва (парныя дудкі). На Магілёўшчыне гэты танцавальны найгрыш называюць яшчэ Лявоніхай па-даўнейшаму.

6) Як каравай дзеляць

Вясельны найгрыш, выкананы на язычковым ражку. Зап. у 1972 г. ад майстра народных музычных інструментаў (дудка, жалейка, ражок, скрыпка, цымбалы, цытра) і выканаўцы на іх Івана Іосіфавіча Лычкоўскага (1902 г.н.) з г. Чэрвеня Мінскай вобл. Па яго ўспамінах, у 20 ― 30-я гады ХХ ст. своеасаблівы і прыгожы па тэмбру ражок гучаў на вяселлях, хрэсьбінах і вячорках разам са скрыпкай.

І.І. Лычкоўскі грае на язычковым ражку, які зрабіў сам (Менская вобл., г. Чэрвень).
І.І. Лычкоўскі грае на язычковым ражку, які зрабіў сам (Менская вобл., г. Чэрвень).

7) Полька

Зап. ад І.І. Лычкоўскага, які граў яе на самаробнай дзіцячай двухструннай скрыпачцы. На адной яе струне інтанавалася мелодыя, а на другой ― “скразны” бурдон (нізкі гук, які безупынна гучыць). У Беларусі бурдонна-паліфанічны стыль музыкавання (выканання, ігры) належыць да найбольш старажытных інструментальных стыляў і па гучанні падобны да дуды. Апошнім часам ён сустракаўся пераважна ў скрыпачоў сталага ўзросту.

8) Цялушачка

Былічка, зап. ад майстра і музыкі І.І. Лычкоўскага. Паколькі змест былічкі насычаны згадкамі розных гукавых з’яў (усхліпванне, покліч, мыканне цялушкі, рып дзвярэй і да т.п.), дык скрыпка актыўна выкарыстоўваецца для гукавых ілюстрацый да аповеду. Па сутнасці, гэта музыка для слухання, якая звычайна выклікае цікавасць у дарослых і асабліва ў дзяцей.

* * *

У далейшых допісах мы прапануем вам наступныя часткі складанкі “Народная інструментальная музыка Беларусі (палявыя запісы І.Дз. Назінай)”. У іх будуць шырока праілюстраваныя розныя пласты інструментальнай музыкі, у т.л. каляндарна-абрадавы, вясельны, танцавальны.

Падзяліцца допісам:
Bookmark the Пастаянная спасылка.

Каментары закрытыя.